تبلیغات
یاران زمین - سنگهای آذرین یا سنگهای خروجی

www.geoevents.net

سنگهای آذرین یا سنگهای خروجی

نویسنده :میلاد پریدار
تاریخ:جمعه 2 فروردین 1387-11:03 ق.ظ

علم مربوط به سنگها شامل دو بخش است:

1- سنگ نگاری:  در سنگ نگاری، به شرح و توصیف اقسام مختلف سنگها می پردازیم.

2- سنگ شناسی: در سنگ شناسی، چگونگی كنش و واكنش شیمیایی كه به طور طبیعی در زمین انجام گرفته است و در نتیجه آنها كانی ها و سنگ ها تشكیل شده اند و همچنین شرایط ایجاد چنین فعل و انفعال هایی مورد مطالعه قرار می گیرد. این دو بخش را نباید از یكدیگر مستقل دانست زیرا بدون در نظر گرفتن منشاُ و طرز تشكیل سنگ ها نمی توان به توصیف و و تشریح آنها پرداخت و آنها را رده بندی كرد. همچنین، ممكن نیست چگونگی تشكیل سنگ ها را بدون شناختن و رده بندی كردن آنها مورد مطالعه قرار داد. امروزه بیشتر دانشمندان برای علم مربوط به سنگ ها تنها سنگ نگاری را بكار می برند و ما هم در زبان فارسی، به مجموعه هر دو بخش، سنگ شناسی می گوییم و در این مختصر بیشتر به شرح و توصیف سنگ ها قناعت كرده و در باره چگونگی تشكیل آنها به اختصار اشاره می كنیم.

كلیه سنگ ها را به سه دسته بزرگ می توان تقسیم كرد:

علم مربوط به سنگها شامل دو بخش است:

1- سنگ نگاری:  در سنگ نگاری، به شرح و توصیف اقسام مختلف سنگها می پردازیم.

2- سنگ شناسی: در سنگ شناسی، چگونگی كنش و واكنش شیمیایی كه به طور طبیعی در زمین انجام گرفته است و در نتیجه آنها كانی ها و سنگ ها تشكیل شده اند و همچنین شرایط ایجاد چنین فعل و انفعال هایی مورد مطالعه قرار می گیرد. این دو بخش را نباید از یكدیگر مستقل دانست زیرا بدون در نظر گرفتن منشاُ و طرز تشكیل سنگ ها نمی توان به توصیف و و تشریح آنها پرداخت و آنها را رده بندی كرد. همچنین، ممكن نیست چگونگی تشكیل سنگ ها را بدون شناختن و رده بندی كردن آنها مورد مطالعه قرار داد. امروزه بیشتر دانشمندان برای علم مربوط به سنگ ها تنها سنگ نگاری را بكار می برند و ما هم در زبان فارسی، به مجموعه هر دو بخش، سنگ شناسی می گوییم و در این مختصر بیشتر به شرح و توصیف سنگ ها قناعت كرده و در باره چگونگی تشكیل آنها به اختصار اشاره می كنیم.

كلیه سنگ ها را به سه دسته بزرگ می توان تقسیم كرد:

1- سنگ های آذرین: این سنگ از ژرفای زمین به صورت توده های مذاب به نام تفتال ( ماگما) بیرون آمده اند.

گاهی این مواد گداخته در زیر لایه های قشرجامد زمین می مانند و به سطح خارجی زمین نمی رسند. و گاهی نیز به سطح خارجی زمین راه می یابند و همراه با انفجار از دهانه كوه های آتشفشان خارج می شوند.

این سنگ ها را به این علت كه از مواد گداخته تشكیل شده اند سنگ های آذرین و از این لحاظ كه در درون زمین به وجود آمده اند سنگ های درونزا واز این لحاظ كه از درون زمین به خارج راه یافته اند سنگ های خروجی و گاهی نیز به آنها سنگ های تفتالی می گویند.

2- سنگ های تهنشستی: این سنگ ها از نهشته هایی كه توسط آب یا هوا گذاشته شده شكل گرفته اند. و به این سبب كه در سطح زمین به وجود آمده اند آنها را سنگ های برونزاد  نیز می نامند.

3- سنگ های دگرگونی: این گونه سنگ ها بر اثر تغییر شكل یا دگرگونی سنگ های تهنشستی یا خروجی بوجود آمده اند0به علت اینكه در این سنگ ها بلور ها به شكل لایه لایه قرار گرفته اند آنها را سنگ های بلور لایه نیز می گویند.

‹‹ سنگ های دگرگونی صفات مشترك سنگ های آذرین و تهنشستی را دارند.››

 سنگ های آذرین دارای منشاْ درونی هستند و از مواد مذابی كه آنها را تفتال ( ماگما ) می نامند تشكیل شده اند.

بنا بر نظریه پاسكال، « مواد مذابی كه میان قشر جامد زمین ( سنگ كره ) و سنگین كره قرار دارند به طرف سطح زمین بالا می آید. »اما، طبق نظریه اشمیت، « در میان قشر جامد زمین، مواد مذاب در بعضی از نقاط به طور منفرد و جدا از یكدیگر قرار دارند. »

اختلافی كه در مواد آتشفشانی آتشفشانهای مختلف و حتی آتشفشانهای موجود در یك ناحیه ( مانند آتشفشانهای جزیره لیپاری) وجود دارد، این نظریه را تاْیید می كند زیرا اگر موادی كه از دهانه آتشفشانهای مختلف بیرون می آیند، همگی از بخش آذر كوه بالا آمده باشند،  لازم بود كه جنس سنگ های حاصله از آنها یكسان باشد.

« یكی از علل بالا آمدن مواد مذاب وجود فشارهای زمین ساختی است. » كه به وسیله قشر جامد زمین روی تفتال اعمال می شود « علت دیگر آن گازها و بخارهایی است كه در تفتال به صورت محلول وجود دارد. » این بخارها و گازها به تدریج كه تفتال سرد می شود از آن خارج می شود و در قسمت بالایی مواد مذاب اجتماع پیدا می كنند. تجربه نشان داده است كه یك كیلوگرم گرانیت محتوی 10 گرم بخار آب و گازهای مختلف مانند: 2CO   4CH - Ae - H - COو ... است این بخار آب و گازهای مختلف، پس از جمع شدن و در نتیجه افزایش فشار، خارج می شوند و مقداری از مواد مذاب را نیز با خود به سطح زمین  می آورند. «  شكافها و گسله هایی كه بر اثر جنبشهای كوهزایی به وجود می آیند نیز موجب بالا آمدن مواد مذاب می شوند.»  بر اثر گسله ها و شكافها، فشار روی مواد مذاب، در محل شكافها و گسله ها، كم می شود و در نتیجه موجب تسهیل خروج گازهای موجود در تفتال ( ماگما ) می شود. چنانچه گفته شد، خروج این گازها نیز تواْم با خروج بخار آب و گازهای مختلف از آن، كه موجب كم شدن فشار بر روی تفتال می شود، حجمش افزایش می یابد. این افزایش حجم نیز به نوبه خود ایجاد كانونهایی برای خروج مواد مذاب می كند.

اگر مواد مذاب هنگام بالا آمدن در میان لایه های زمین بماند و نتواند به سطح زمین برسد، سنگهای آذرین زیرزمینی با سنگهای آذرین درونی تولید می كند.  اما اگر مواد مذاب به سطح زمین برسد، سنگهای خروجی سطحی یا سنگهای آذرین بیرونی تولید می كند.

سنتز سنگ های آذرین:

در سال 1880، برای نخستین بار، فوكه و میشل لوی بعضی از كانی ها و سنگهای آذرین را به طریق سنتز تهیه كردند. آزمایشهایی كه تا امروز، در مؤسسات زمین شیمی، انجام گرفته است، نظریه آنها را مورد تایید قرار می دهد. هرگاه سه قسمت از فلرسپات پلاژیو كلاز، یك قسمت پیروكسن و سه قسمت پریدو را باهم خوب بساییم و به صورت گرد در آوریم و سپس به آنها دما دهیم، در دمای زیاد تولید جسم مذاب سیاهرنگی می كند كه شبیه به گدازه بعضی از آتشفشانهاست. این اجسام مذاب را اگر در مجاورت هوا بگزاریم، به سرعت سرد می شود و تولید شیشه آتشفشانی می كند. اما اگر آن را در دو نوبت سرد كنیم، به این طریق كه در نوبت اول آن را مدت دو روز در دمای 1500 درجه نگاه داشته و بعد آن را در دمای 1100 درجه نگاه داریم، مشاهده می كنیم كه در نوبت اول بلورهای درشت پریدو و در نوبت دوم بلورهای ریز پلاژیوكلاز و پیروكسن تشكیل می شود و بدین ترتیب سیهسنگ ( بازالت ) به طور سنتز به وجود می آید. سایر سنگهای آذرین بیرونی  را نیز می توان در آزمایشگاه از طریق سنتز به وجود آورد ولی سنگهای آذرین درونی  را نمی توان به این ترتیب بدست آورد زیرا در تشكیل آبهای گرم داخلی و گازهای كانی ساز مانند: CL - Br - F - P  دارای عمل كواتیزوری هستند.

چگونگی پیدایش سنگ های آذرین درونی:

مواد مذابی كه سنگهای درونی را تشكیل می دهند به شكلخای مختلفی به درون سنگهای تهنشستی نفوذ می كنند.

باتولیت: هرگاه ماگمایی كه بالا آمده است، شكلی نامنظم داشته و در عرض قسمتهای زیرین آن قسمتهای بالایی بیشتر باشد؛ به عبارت دیگر هراندازه به طرف درون زمین بیشتر پایین برویم، وسعت آن زیادتر شده و مواد تهنشستی زیر آن قرار نگرفته باشد به آن باتولیت گویند.

انبوهه یا توده: هنگامی كه مواد مذاب به شكل غیر منظم، لایه های تهنشستی را قطع كند آنرا انبوهه یا توده می گویند.

لاكولیت: گاهی مواد مذاب در میان لایه های رسوبی تقریبا" به شكل یك عدسی، كه یك طرف آن محدب و طرف دیگر آن مسطح است قرار می گیرند؛ در این صورت به آن لاكولیت می گویند. سطح محدب لاكولیت به طرف بالا و سطح مسطح آن به طرف پایین است. لایه های تهنشستی ، كه درقسمت بالایی آن قرار گرفته اند، وضع موازی بودن خود را حفظ و فقط مقداری تحدب پیدا كرده اند. ابعاد لاكولیتها معمولا" از 10 كیلومتر تجاوز نمی كند ولی گاهی نفوذ تفتال ( ماگما ) به اندازه ای است كه وسعت آن را به چند صد كیلومتر می رساند. مواد مذابی كه به شكل لاكولیت بالا می آیند، گاهی  زبانه هایی در داخل سنگهای مجاور خود می فرستند كه به آنها زایده گفته می شود. هرگاه مواد مذاب به قسمی در میان لایه های تهنشستی قرار گیرند كه قسمت بالای آن مقعر و قسمت پایین آن محدب باشد آن را لاپولیت می گویند. هنگامی كه مواد مذاب درونی شكافها و تركهای پوسته جامد زمین را پر كنند، تشكیل رگه خروجی را می دهند. هرگاه رگه های خروجی در امتداد سطح تورق شیست های متبلور یا چینه های لایه های تهنشستی قرار گرفته باشد، آن را رگه لایه ای یا سفره نفوذی می نامند. اگر رگه لایه ای با سفره نفوذی می نامند. اگر رگه خروجی لایه ها را به شكل مورب قطع كرده باشد آن را رگه مورب می گویند. موقعی كه جنس رگه از سنگهای اطراف خود سخت تر باشد، پس از فرسایش سنگهای اطراف رگه مزبور مانند دیواری باقی می ماند، به این نوع رگه دیواره ( دایك ) می گویند. هرگاه داخل دودكش آتشفشان را برشی آتشفشانی پر كرده و سپس دهانه آن براثر فرسایش از بین رفته باشد آن را گردنال ( نك ) می گویند. برش مزبور از قطعات كنده شده از جدار دودكش و گدازه تشكیل شده است.

چگونگی پیدایش سنگ های آذرین بیرونی:

گدازه های آتشفشانی كه از دهانه كوه های آتشفشانی خارج می شوند، بر حسب جنس و غلظت خود، در اطراف دهانه آتشفشان ها روانه یا سفره آتشفشانی تشكیل می دهند. گدازه هایی را كه به شكل رودخانه ای از مواد مذاب جریان پیدا می كنند روانه آتشفشان می نامند. روانه مانند رود خانه ای از مواد مذاب می باشد و مانند آن.

زمانی كه در دامنه كوه به مانعی برخورد كند، به شعباتی تقسیم می شود.  طول این روانه ها نسبتا" زیاد و عرضشان كم است. هنگامی كه گدازه ها سطح وسیعتری را اشغال كنند به آنها سفره یا پهنه می گویند. پهنه ها اغلب سطح وسیعتری را در اطراف كوه های آتشفشان می پوشانند. سفره یا پهنه و روانه را در اعماق دریاها نیز می توان مشاهده كرد. در دریاها سفره یا پهنه و روانه براثر آتشفشان های زیردریایی به وجود آمده اند.

كلیه موادی كه به وسیله آتشفشان ها به اطراف پرتاب می شوند و در هوا، یا كمی پس از سقوط به زمین، انجماد می یابند، پوكه سنگ ( توف ) می نامند. پوكه سنگها را برحسب بزرگی و كوچكی ابعادشان به اسامی: گندال یا كلان سنگ آتشفشانی ( كه از یك گردو بزرگت است و بیضوی شكل می باشد، و پس از سرد شدن در سطح آنها تركهایی به وجود می آید. ) سنگچه یا لاپیلی یا راپیلی ( كه به اندازه گردو و كوچكتر از آن است)، ماسه یا خاكستر، و گرد می نامند.

                                        

                                                           مؤلف :  دكتر عبدالكریم قریب

                                                         منبع : شناخت سنگ ها ( جلد اول )

                                          

 



نوع مطلب : سنگ و کانــی 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
وحید رضائی
دوشنبه 5 فروردین 1387 10:03 ق.ظ
سال نو مبارك./
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.




Admin Logo
themebox Logo